= = =

Từ ngày 01/01/2026, Quốc hội triển khai thí điểm cơ chế để Viện kiểm sát nhân dân khởi kiện vụ án dân sự trong trường hợp cần thiết nhằm bảo vệ quyền dân sự của nhóm dễ bị tổn thương hoặc bảo vệ lợi ích công khi không có người khởi kiện (gọi chung là vụ án dân sự công ích).

 

Ý nghĩa của cơ chế thí điểm

Trong thực tiễn, có những trường hợp quyền và lợi ích hợp pháp bị xâm hại nhưng người bị ảnh hưởng không đủ điều kiện, không đủ khả năng, hoặc không có người đại diện đứng ra khởi kiện; cũng có những hành vi xâm phạm gây thiệt hại cho lợi ích chung nhưng không có chủ thể nào thực hiện quyền, trách nhiệm khởi kiện. Nghị quyết 205/2025/QH15 đặt ra cơ chế thí điểm để tăng cường “điểm tựa pháp lý” cho người yếu thế và lợi ích cộng đồng, góp phần phòng ngừa vi phạm, hạn chế tranh chấp kéo dài ngay từ cơ sở.

Nhóm dễ bị tổn thương được xác định thế nào?

Nghị quyết quy định rõ nhóm dễ bị tổn thương gồm: trẻ em; người cao tuổi; người khuyết tật; phụ nữ đang mang thai hoặc đang nuôi con dưới 36 tháng tuổi; người có khó khăn trong nhận thức, làm chủ hành vi và người mất năng lực hành vi dân sự; người dân tộc thiểu số cư trú tại vùng có điều kiện kinh tế – xã hội đặc biệt khó khăn.

Điểm cần nhấn mạnh là: cơ chế này hướng đến việc bảo vệ quyền nhân thân và quyền tài sản của các chủ thể thuộc nhóm dễ bị tổn thương, giúp họ có thêm kênh bảo vệ quyền lợi hợp pháp theo đúng quy định.

 

“Lợi ích công” là gì, thuộc những lĩnh vực nào?

Theo Nghị quyết, lợi ích công được hiểu là lợi ích công cộng, lợi ích của Nhà nước thuộc một số lĩnh vực tiêu biểu như: đầu tư công; đất đai, tài nguyên, tài sản công khác; môi trường, hệ sinh thái; di sản văn hóa; an toàn thực phẩm, dược phẩm; bảo vệ quyền lợi người tiêu dùng.

Việc xác định đúng “lợi ích công” giúp Nhân dân nhận diện sớm những hành vi có thể gây thiệt hại cho cộng đồng, từ đó kịp thời phản ánh thông tin, góp phần ngăn ngừa hậu quả lan rộng.

Cơ chế vận hành ra sao?

Nghị quyết 205/2025/QH15 quy định rõ nguyên tắc quan trọng: Viện kiểm sát chỉ khởi kiện khi đã thông báo, kiến nghị cơ quan, tổ chức, cá nhân có quyền và trách nhiệm khởi kiện theo quy định của pháp luật nhưng không có người khởi kiện.

Nghị quyết 205/2025/QH15 được thực hiện thí điểm trong thời hạn 03 tại 06 tỉnh, thành phố gồm Hà Nội, TP. Hồ Chí Minh, Đà Nẵng, Cần Thơ, Quảng Ninh và Đắk Lắk. Trong thời gian thí điểm, việc triển khai cần sự đồng thuận và phối hợp của các cơ quan, tổ chức có liên quan, đồng thời cần sự tham gia của Nhân dân thông qua việc nâng cao ý thức chấp hành pháp luật, chủ động phản ánh thông tin trung thực, rõ ràng khi phát hiện dấu hiệu xâm phạm quyền của người yếu thế hoặc xâm hại lợi ích chung. Việc cung cấp thông tin chính xác, có căn cứ sẽ góp phần giúp cơ quan có thẩm quyền xem xét, xử lý đúng quy định, hạn chế tình trạng gửi đơn trùng lặp hoặc gửi sai nơi tiếp nhận, qua đó nâng cao hiệu quả bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của công dân và lợi ích công.

Người dân cần làm gì để cơ chế phát huy hiệu quả?

Để Nghị quyết đi vào cuộc sống một cách thiết thực, mỗi người dân có thể chủ động thực hiện một số việc sau:

- Nâng cao cảnh giác pháp lý khi tham gia giao dịch dân sự, đặc biệt khi giao dịch liên quan tài sản lớn, quyền sử dụng đất, hoặc giao dịch có dấu hiệu “nhờ đứng tên”, “ký giúp”, “làm giấy tay” dễ phát sinh rủi ro.

- Khi phát hiện dấu hiệu xâm phạm quyền của người yếu thế hoặc xâm phạm lợi ích chung, cần phản ánh thông tin trung thực, rõ ràng, kèm tài liệu (nếu có) để cơ quan có thẩm quyền xem xét đúng quy định.

- Hạn chế việc gửi đơn trùng lặp nhiều nơi, nội dung dài nhưng thiếu trọng tâm; thay vào đó, trình bày ngắn gọn: sự việc – thời gian, địa điểm – người liên quan – tài liệu chứng minh.

 

Có thể khẳng định, Nghị quyết số 205/2025/QH15 là bước đi quan trọng trong việc tăng cường cơ chế bảo vệ quyền dân sự cho nhóm yếu thế và bảo vệ lợi ích công bằng con đường pháp luật. Việc hiểu đúng, nhận thức đúng và vận dụng đúng các nội dung của Nghị quyết sẽ góp phần xây dựng môi trường xã hội an toàn, minh bạch, thượng tôn pháp luật, giảm thiểu tranh chấp và nâng cao hiệu quả phòng ngừa vi phạm trong lĩnh vực dân sự.

 

Huỳnh Phúc thực hiện