= = =
1. Đặt vấn đề
Trong thực tiễn kiểm sát giải quyết các vụ án dân sự liên quan đến đất đai, Viện kiểm sát thường gặp khó khăn khi vụ án có yêu cầu buộc di dời tài sản, cây trồng trên đất nhưng đồng thời phát sinh tranh chấp về tính hợp pháp của quyền sử dụng đất. Nếu xác định không đúng quan hệ pháp luật tranh chấp, Tòa án có nguy cơ giải quyết không toàn diện, bỏ sót yêu cầu, ảnh hưởng đến quyền và lợi ích hợp pháp của đương sự, đồng thời gây khó khăn cho công tác kiểm sát xét xử.
Vụ án giữa ông D.N.Đ và hộ ông L.V.K là trường hợp điển hình, đặt ra yêu cầu cần làm rõ: đây là tranh chấp quyền sử dụng đất hay chỉ là tranh chấp buộc di dời tài sản, cây trồng để trả lại đất, từ đó xác định đúng phạm vi kiểm sát của Viện kiểm sát.
2. Khái quát nội dung vụ án
Theo hồ sơ vụ án, ông D.N.Đ nhận chuyển nhượng thửa đất diện tích 200m² từ vợ chồng ông N.H.T, đã hoàn tất nghĩa vụ thanh toán, nhận đất trên thực tế và được cơ quan có thẩm quyền cấp Giấy chứng nhận quyền sử dụng đất (GCNQSDĐ). Sau khi nhận đất, ông Đ phát hiện trên đất có cây mai do hộ ông K trồng nên khởi kiện yêu cầu Tòa án buộc bị đơn di dời cây trồng để trả lại mặt bằng đất. Bị đơn không chấp nhận yêu cầu khởi kiện, cho rằng trước đây hộ ông K chuyển nhượng đất cho vợ chồng ông T nhưng chưa được thanh toán đầy đủ, giao dịch chưa hoàn tất; do đó, việc ông T tiếp tục chuyển nhượng đất cho ông Đ là không đúng pháp luật. Trên cơ sở đó, bị đơn yêu cầu hủy các hợp đồng chuyển nhượng và hủy GCNQSDĐ đã cấp cho ông Đ.
3. Các quan điểm xác định quan hệ pháp luật tranh chấp
Quan điểm thứ nhất: Cho rằng đây là tranh chấp quyền sử dụng đất. Theo quan điểm này, mặc dù yêu cầu khởi kiện ban đầu là buộc di dời cây trồng, nhưng bị đơn đã không thừa nhận quyền sử dụng đất của nguyên đơn, đồng thời có yêu cầu phản tố hủy hợp đồng chuyển nhượng và hủy GCNQSDĐ. Do đó, tranh chấp đã mang bản chất là xác định chủ thể có quyền sử dụng đất hợp pháp theo khoản 9 Điều 26 Bộ luật Tố tụng dân sự (BLTTDS) năm 2015 và Điều 203 Luật Đất đai năm 2013.
Quan điểm thứ hai: Cho rằng đây chỉ là tranh chấp buộc di dời tài sản, cây trồng trên đất. Cơ sở của quan điểm này là GCNQSDĐ của ông Đ vẫn đang có hiệu lực pháp luật; theo Điều 166 Luật Đất đai năm 2013, người sử dụng đất hợp pháp có quyền yêu cầu người khác chấm dứt hành vi cản trở việc sử dụng đất, bao gồm việc buộc di dời tài sản trên đất.
Hình ảnh minh họa
4. Bình luận từ góc độ kiểm sát xét xử
Từ góc độ kiểm sát, tác giả cho rằng quan điểm xác định đây là tranh chấp quyền sử dụng đất là phù hợp hơn với bản chất vụ án.
Thứ nhất, khi bị đơn có yêu cầu hủy GCNQSDĐ thì việc giải quyết yêu cầu buộc di dời cây trồng phụ thuộc trực tiếp vào kết quả giải quyết yêu cầu hủy GCNQSDĐ. Nếu GCNQSDĐ bị hủy, thì cơ sở pháp lý của yêu cầu di dời cây trồng không còn. Do đó, không thể tách rời hai yêu cầu này trong quá trình giải quyết vụ án.
Thứ hai, bị đơn phủ nhận quyền sử dụng đất hợp pháp của nguyên đơn, cho rằng việc cấp GCNQSDĐ cho ông Đ là không đúng pháp luật và yêu cầu Tòa án hủy GCNQSDĐ. Đây là dấu hiệu điển hình của tranh chấp quyền sử dụng đất theo quy định tại khoản 9 Điều 26 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015. Yêu cầu phản tố của bị đơn nhằm hủy hợp đồng chuyển nhượng quyền sử dụng đất và hủy GCNQSDĐ đã làm cho tranh chấp không còn dừng lại ở việc xử lý tài sản, cây trồng trên đất, mà chuyển sang xác định ai là người có quyền sử dụng đất hợp pháp.
Thứ ba, cách xác định này phù hợp với Án lệ số 04/2016/AL của Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao, theo đó khi một bên đương sự yêu cầu hủy GCNQSDĐ thì Tòa án phải xem xét toàn diện nguồn gốc đất, trình tự cấp giấy và các giao dịch chuyển nhượng có liên quan để xác định quyền sử dụng đất hợp pháp.
Thứ tư, Công văn số 02/TANDTC-PC ngày 02/8/2021 của TANDTC hướng dẫn rằng: trường hợp việc giải quyết yêu cầu dân sự không thể tách rời việc xác định quyền sử dụng đất thì phải xác định là tranh chấp quyền sử dụng đất để giải quyết đồng thời, tránh việc xét xử không triệt để.
Từ các căn cứ trên, nhận thấy Viện kiểm sát khi kiểm sát vụ án cần lưu ý yêu cầu Tòa án xác định đúng quan hệ pháp luật tranh chấp, tránh trường hợp chỉ thụ lý, giải quyết với tư cách là tranh chấp di dời tài sản, dẫn đến bỏ sót thủ tục thụ lý ban đầu là cần thiết phải hòa giải ở cấp cơ sở.
5. Vai trò của Viện kiểm sát trong việc kiểm sát vụ án tương tự
Trong các vụ án có tính chất tương tự, Viện kiểm sát cần chú trọng: Kiểm sát ngay từ giai đoạn thụ lý việc xác định quan hệ pháp luật tranh chấp; Trường hợp phát hiện có yêu cầu hoặc căn cứ hủy GCNQSDĐ, cần kiến nghị Tòa án đưa yêu cầu này vào giải quyết trong cùng vụ án; Kiểm sát việc thu thập, đánh giá chứng cứ liên quan đến nguồn gốc đất, trình tự cấp GCNQSDĐ, đảm bảo việc giải quyết vụ án toàn diện, đúng pháp luật.
Việc thực hiện tốt các nội dung trên không chỉ bảo đảm quyền, lợi ích hợp pháp của đương sự mà còn góp phần hạn chế phát sinh khiếu nại, kháng nghị trong giai đoạn phúc thẩm, giám đốc thẩm.
6. Kết luận
Qua vụ án giữa ông D.N.Đ và hộ ông L.V.K, có thể thấy việc xác định đúng quan hệ pháp luật tranh chấp là yêu cầu có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong công tác kiểm sát giải quyết các vụ án đất đai. Khi đương sự không thừa nhận quyền sử dụng đất và yêu cầu hủy GCNQSDĐ, thì tranh chấp cần được xác định là tranh chấp quyền sử dụng đất có kèm theo yêu cầu xử lý tài sản gắn liền với đất. Đây là cơ sở để Tòa án và Viện kiểm sát phối hợp giải quyết vụ án đúng pháp luật, bảo đảm tính khách quan, toàn diện và thống nhất trong thực tiễn xét xử.
Hoàng Yến – VKSND Khu vực 10 thực hiện
