Thực tiễn hiện nay, số lượng các vụ tranh chấp dân sự liên quan đến đất đai có chiều hướng gia tăng với tính chất ngày càng phức tạp. Nhiều vụ án phải gia hạn, kéo dài thời hạn chuẩn bị xét xử để Toà án thu thập chứng cứ, có những vụ án phải xét xử qua nhiều cấp, nhiều lần do Tòa án sơ thẩm không áp dụng biện pháp xem xét, thẩm định tại chỗ khi cần thiết, vi phạm tố tụng. Điều đáng nói là thực trạng hiện nay việc xem xét, thẩm định tại chỗ trong quá trình giải quyết các vụ án dân sự, đặc biệt những vụ án có liên quan đến tranh chấp quyền sử dụng đất và tài sản gắn liền trên đất, chưa được chú trọng.
Điều 101 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 quy định về xem xét, thẩm định tại chỗ như sau:
“1. Theo yêu cầu của đương sự hoặc khi xét thấy cần thiết, Thẩm phán tiến hành việc xem xét, thẩm định tại chỗ với sự có mặt của đại diện Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc Công an xã, phường, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức nơi có đối tượng cần xem xét, thẩm định và phải báo trước việc xem xét, thẩm định tại chỗ để đương sự biết và chứng kiến việc xem xét, thẩm định đó.
2. Việc xem xét, thẩm định tại chỗ phải được ghi thành biên bản. Biên bản phải ghi rõ kết quả xem xét, thẩm định, mô tả rõ hiện trường, có chữ ký của người xem xét, thẩm định và chữ ký hoặc điểm chỉ của đương sự nếu họ có mặt, của đại diện Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc Công an xã, phường, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức nơi có đối tượng được xem xét, thẩm định và những người khác được mời tham gia việc xem xét, thẩm định. Sau khi lập xong biên bản, người xem xét, thẩm định phải yêu cầu đại diện Ủy ban nhân dân cấp xã hoặc Công an xã, phường, thị trấn hoặc cơ quan, tổ chức nơi có đối tượng được xem xét, thẩm định ký tên và đóng dấu xác nhận.”
Hiện Bộ luật Tố tụng dân sự không quy định Viện kiểm sát tham gia xem xét, thẩm định tại chỗ đối với những tranh chấp về đất đai trong khi những vụ án này lại thuộc trường hợp Viện kiểm sát phải tham gia phiên tòa theo quy định tại Điều 21 Bộ luật Tố tụng dân sự năm 2015 và Điều 23 Thông tư số 02/2016/TTLT-VKSNDTC-TANDTC ngày 31/8/2016 quy định việc phối hợp giữa Viện kiểm sát nhân dân và Tòa án nhân dân trong việc thi hành một số quy định của Bộ luật tố tụng dân sự.
Điển hình vụ án dân sự “Tranh chấp quyền sử dụng đất” giữa nguyên đơn Nguyễn Văn A với bị đơn Trần Thị B, do Tòa án nhân dân huyện C xét xử, vụ án có sự tham gia của Viện kiểm sát theo quy định. Quá trình thụ lý, giải quyết vụ án xác định diện tích đất tranh chấp là 301 m2, theo bản vẽ hiện trạng đất tranh chấp của Văn phòng đăng ký quyền sử dụng đất huyện C lập ngày 10/9/2012 thì trên đất có 01 căn nhà tạm của ông Trần Văn D. Tòa án nhân dân huyện C tiến hành xem xét, thẩm định tại chỗ lại đối với diện tích đất tranh chấp này và xác định trên đất ngoài 01 nhà kho (tài sản gắn liền với quyền sử dụng đất đang tranh chấp) thì không có công trình hay cây trồng nào khác và đưa vụ án ra xét xử.
Giai đoạn xét xử phúc thẩm, Tòa án nhân dân tỉnh T phối hợp Viện kiểm sát nhân dân tỉnh T tiến hành xem xét, thẩm định tại chỗ diện tích đất tranh chấp trên xác định, ngoài 01 nhà kho đang tranh chấp, trên đất còn có 01 căn nhà và một số cây trồng của ông Đặng Văn Đ (căn nhà này đã tồn tại từ năm 2000) nên án dân sự phúc thẩm Tòa án nhân dân tỉnh T đã tuyên hủy bản án dân sự sơ thẩm của Tòa án nhân dân huyện C để xét xử lại theo thủ tục sơ thẩm, với lý do: Trên đất tranh chấp qua kết quả xem xét, thẩm định tại chỗ của Tòa án nhân dân tỉnh T xác định còn có tài sản của ông Đ nhưng Tòa án huyện C bỏ sót và không đưa ông Đ tham gia tố tụng là vi phạm nghiêm trọng thủ tục tố tụng.
Vụ án nêu trên là số ít trong các trường hợp thể hiện tầm quan trọng của việc xem xét, thẩm định tại chỗ và thiếu sự tham gia kiểm sát của Viện kiểm sát để góp phần phối hợp với Tòa án thu thập chứng cứ đúng, đầy đủ làm căn cứ giải quyết đúng đắn vụ án.
Từ vấn đề trên, tác giả bày viết nhận thấy, mặc dù luật không quy định Viện kiểm sát tham gia kiểm sát việc Tòa án tiến hành xem xét, thẩm định tại chỗ, chỉ kiểm sát qua hồ sơ vụ án nhưng quá trình thực hiện chức năng của Ngành, Viện kiểm sát cần chủ động xây dựng quy chế phối hợp với Tòa án, trong đó có nội dung khi Tòa án áp dụng biện pháp xem xét, thẩm định tại chỗ cần phối hợp mời Viện kiểm sát tham gia kiểm sát, nhằm đảm bảo việc thu thập chứng cứ của Tòa án đúng, đầy đủ và kịp thời hơn.
Trên đây là ý kiến của tác giả, rất mong nhận được đóng góp của quí độc giả.
Huỳnh Cẩm
Viện Kiểm Sát Nhân Dân Tỉnh Tiền Giang thực hiện
